Mladi igrači u Srbiji imaju puno načina da se igrački razvijaju. Mogu da ostanu u svojoj sredini, mogu da odu u neki od većih centara i u jaču konkurenciju... Oni talentovaniji često još kao maloletni napuštaju zemlju i odlaze u neku evropsku ekipu sa puno boljim finansijskim uslovima nego u Srbiji. Ipak, u poslednje vreme sve je veći broj mladih momaka koji nakon završene srednje škole odlaze u Sjedninjene Američke Države na košarkaško usavršavanje. Tamo ulaze u programe američkih univerziteta koji talentovanim momcima nude sportske stipendije koje im omogućavaju redovno studiranje, uz organizovano treniranje i igranje NCAA lige, američkog studentskog prvenstva.
Ukratko, mladi košarkaš dobija mesto u studentskom domu ili u nekoj porodici sa privatnim smeštajem. Obavezan je da ispunjava dnevni raspored koji se sastoji od tačno određenih predavanja koje mora da pohađa, obaveznog učenja i treniranja u tačnim vremenskim rasporedima. Američki univerziteti su najveći košarkaški generator na svetu, svake godine izbace po 40-50 igrača za NBA ligu i bar 150-200 košarkaša koji svoj novac zarađuju u ligama širom sveta. Mladi igrač dobija vrhunske uslove za trening, najbolje stručnjake u svom poslu, a utakmice se igraju u halama koje u proseku primaju osam do deset hiljada gledalaca i koje su uglavnom pune. Mladi košarkaš ima sve uslove da iskaže svoj talenat, a ukoliko u tome ne uspe ostaje mu diploma sa kojom će moći da nastavi život u drugim oblastima. Diplome sa američkih univerziteta su cenjene u mnogim stranim kompanijama koje posluju u Srbiji, tako da se mnogi mladi sportisti po povratku u Srbiju lako zapošljavaju, što ja u današnje vreme u Srbiji veliki luksuz.
Ipak, za sada ćemo se zadržati na sportskom aspektu odlaska srpskih košarkaša u SAD. Ostaje veliko pitanje koliko naši igrači tamo napreduju i da li je to pravi potez mladog košarkaša iz Srbije.
Domaća javnost je prvi put ozbiljnije upoznala program sportskog studiranja u SAD na slučaju Krešimira Ćosića, reprezentativca Jugoslavije koji je napustio svoj Zadar u kome je imao status zvezde i otišao na studije na Univerzitet Brigam Jang. Popularni Krešo je u Americi ostao sve četiri godine studija i napravio je sjajnu karijeru, o čemu dovoljno govori činjenica da je povučen dres sa njegovim brojem 11. Iako je čak bio draftovan za NBA kao jedan od boljih NCAA centara, Ćosić nije želeo u profesionalce i vratio se u Jugoslaviju, gde je nastavio svoju karijeru u Zadru, Olimpiji i Ciboni. Ćosić je svakako jedan od najboljih košarkaša sa ovih prostora svih vremena, a kao jednu od uspomena sa studija u Americi doneo je i mormonsku veru, koja je zastupljena u saveznoj državi Juta, gde se nalazi njegov univerzitet. Ćosić je ovaj poseban oblik ispovedanja hrišćanstva doneo i u Jugoslaviju, gde je osnovao mormonsku zajednicu.
Drugi poznati košarkaš sa ovih prostora koji je u svom razvoju prošao NCAA ligu je Zoran Radović. Bivši reprezentativac Jugoslavije iz redova Crvene zvezde, a danas jedan od najodgovornijih ljudi u FIBA, je nastupao za koledž Vičita Stejt sa kojim je došao do četvrtfinala NCAA turnira (tzv. elite eight faza) 1981. godine. To je jedan od najvećih uspeha ne preterano poznate škole iz malog grada Vičite, pa je tadašnja generacija igrača proglašena za počasne građane, što u njihovoj praksi znači da bi svaki od tih igrača danas mogao da dođe u Vičitu i dobije stan i posao. Radović je tada nastupao uz Ksavijera MekDenijela, kasnije poznatog NBA igrača, jednog od najboljih strelaca lige tokom 80-ih godina.
Nakon toga su odlasci u NCAA postali češći. Čak tri igrača iz čuvene generacije Svetislava Pešića koja je postala juniorski prvak sveta 1987. igrala su NCAA košarku. Dok su Luka Pavićević (Univerzitet Juta) i Teoman Alibegović (Oregon Stejt) imali ograničene uloge u timu, Miroslav Pecarski je ostavio dubok trag na Maristu, gde je igrao u najuspešnijoj generaciji škole zajedno sa kasnije velikim NBA centrom Indijane, Rikom Smitsom. Pecarski je tada imao ponude i NBA klubova za Letnje kampove, ali se odlučio na povratak u Partizan sa kojim je imao puno uspeha, a 1996. godine je i osvojio Evroligu sa Panatinaikosom. I dalje se prepričava da je upravo Pecarski po povratku iz SAD-a prvi na ovim prostorima počeo da zakucava iza leđa i da je imao najatraktivnija zakucavanja u tadašnjoj jugoslovenskoj ligi.
Dobru karijeru u Americi ostvario je i Kraljevčanin Miloš Babić, koji je nakon odličnih igara na Univerzitetu Tenesi Tek bio draftovan u NBA, gde je bio član Klivlenda i Majamija. Stameni centar je kasnije karijeru nastavio u Evropi, a po odlasku u penziju jedno vreme je radio kao funkcioner svog matičnog kluba, kraljevačke Sloge.
Zanimljiva je i priča 221 santimetara visokog Aleksandra Radojevića. Talentovani Trebinjac je karijeru počeo još kao junior u Lovćenu i Budućnosti sredinom 90-ih, a potom je otišao u SAD gde je kao veliki talenat dobio stipendiju elitnog Univerziteta Ohajo Stejt. Ipak, nikada nije zaigrao za Bakajse jer je otkriveno da je kao igrač Budućnosti primio 9.000 dolara, što NCAA komitet tretira kao profesionalizam i kažnjava. Radojević je tada prešao na manje poznati Barton Komjuniti koledž i nakon dve godine igranja izašao je na draft 1999. godine. Izabran je kao 12. pik. Ilustracije radi, pomenućemo da su tada iza Radojevića birani Kori Mageti, Meta Vorld Pis, Andrej Kiriljenko, Vontigo Kamings, Luis Bulok, Gordan Giriček, Manu Đinobili i mnogi drugi danas poznati igrači, što dovoljno govori koliko je Radojević tada bio cenjen. Ipak, ubrzo su ga načele povrede, tako da nije našao svoju sreću u Torontu, Denveru i Milvokiju. Karijeru je završio 2010. godine na Kipru.
Naredni veliki talas odlazaka na studije u SAD počeo je od 2002. godine. Mlade srpske košarkaše je privlačila ideja studiranja "preko bare", pa i do danas svakog leta ih odlazi na desetine. U celoj novoj generaciji najbolje je prošao Ivan Radenović, koji je kao junior Partizana otišao na Arizonu, gde je za četiri godine ostvario odličnu karijeru. Na završnoj godini ubacivao je prosečno 15.1 poena, uz 7.6 skokova, a rekord karijere od 37 poena je ubacio protiv Stenforda kada ga je čuvao danas jedan od najboljih NBA centara, Bruk Lopez.
Najpoznatiji koledž od svih srpskih košarkaša pohađao je Nikola Dragović. Izdanak najtrofejnije srpske generacije (1987) nastupao je četiri godine za prestižni UCLA iz Los Anđelesa. Za to vreme saigrači su mu bili mnogi današnji NBA igrači poput Rasela Vestbruka, Kevina Lava, Darena Kolisona, Džaru Holideja... Dragović danas uspešno nastupa u italijasnkom prvoligašu Avelinu.
Od ostalih naših igrača sa NCAA iskustvom izdvojićemo Luku Drču (Juta), Nemanju Ćalasana (Perdju), Vuka Ivanovića (Brigam Jang), Darka Čohadarevića (Teksas Tek)... Danas američke koledže pohađaju i mladi reprezentativci Srbije poput Stefana Nastića (Stenford), Marka Gujaničića (Džordž Mejson), Petra Torlaka (Istočna Karolina) i mnogih drugih. U ovom trenutku teško je naći neki univerzalni zaključak oko toga koliko NCAA može da koristi srpskoj košarci. Nijedan od igrača koji poslednjih godina nastupaju za reprezentaciju Srbije nije prošao američki koledž, tako da nam za sada Amerikanci nisu "odškolovali" košarkaša za nacionalni tim, pa se postavlja pitanje ispravnosti takve odluke za mladog igrača koji ima najviše ambicije.
U grubim crtama, domaći treneri i košarkaški radnici imaju neki zajednički stav. Ukoliko je mlad igrač sa 18 godina nespreman da pređe u profesionalce i ukoliko želi dodatno usavršavanje na akademskom polju, odlazak u NCAA je pravi potez za njega. Jednostavno, profesionalne ekipe u Srbiji nemaju razumevanja za obaveze igrača na fakultetu i jako je teško uskladiti te dve stvari. S druge strane, ako je igrač već sa 18 godina kompetitivan, ako ima najviše ambicije (igranje u reprezentaciji) i ako je spreman da se posveti košarci 100 odsto i žrtvuje ostale stvari - bolja opcija je ostanak u Srbiji (Evropi) i rad sa domaćim trenerima.
Naravno da ne treba odlaziti u krajnosti i NCAA programe proglašavati promašenim za evropsku košarku. Uzmimo primer Litvanije koja je dobila neke od svojih najboljih reprezentativaca nakon studija u SAD (Šarunas Jasikevičius - Merilend, Arturas Karmišovas - Seton Hol, Darijuš Songajla - Vejk Forest, Linas Kleiza - Misuri). Ipak, za razliku od litvanske, čini se da srpska škola košarke nema puno dodirnih tačaka sa američkom. Naravno, ostaje nam da pratimo novu generaciju naših košarkaša u SAD i da se nadamo da će Marko Gujaničić, Stefan Nastić ili Sergej Vučetić postati igrači reprezentativnog kalibra.
